Porady Specjalisty

Na tej stronie znajdą Państwo porady, artykuły, zestawy ćwiczeń... od Psychologa, Logopedy i Terapeuty


Najczęstsze przyczyny występowania wad wymowy u dzieci w wieku przedszkolnym

Dane statystyczne są bardzo niepokojące: ponad 70% dzieci mówi niedbale, niewyraźnie, krzykliwie lub zbyt cicho, nie otwierając ust przy wymawianiu samogłosek [a], [o], [u], „połykając” końcowe głoski w wyrazach, mówiąc na wdechu. Około 20% dzieci ma wady wymowy. Natomiast dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym stanowią od 3 do 7% populacji. Stosunek chłopców do dziewcząt wynosi 2,8:1, co oznacza, że chłopców z tym zaburzeniem jest prawie trzy razy więcej niż dziewcząt.

Jakie są najczęstsze przyczyny występowania wad wymowy u dzieci w wieku przedszkolnym ?

 Dziecko musi się uczyć mowy tak jak wielu innych sprawności, które z czasem przeradzają się w umiejętności. Poziom mowy u dzieci bywa bardzo różny. Są takie, które zaczynają mówić wcześnie i ich mowa jest od samego początku prawidłowa i takie , które w wieku 7 lat wypowiadają się jeszcze nieprawidłowo, a ich mowa jest niewyraźna, mało komunikatywna.

Przyczyny zaburzeń mowy, w tym wad wymowy mogą być bardzo różne:

a) wady zgryzu

 Jedną z najczęstszych przyczyn odpowiadających za odchylenia
w sposobie wymawiania różnych głosek są wady zgryzu. Prawidłowy zgryz oznacza przyjęcie takiej pozycji łuków zębowych żuchwy i szczęki, aby stykały się jak największą powierzchnią, przy czym siekacze górne nieznacznie zachodzą na siekacze dolne. W przypadku, gdy zwarcie centralne odbiega od normy, mówi się o wadzie zgryzu.

Najczęściej występujące wady wymowy u dzieci to :

  • zgryz otwarty
  • zgryz głęboki
  • tyłozgryz
  • przodozgryz
  • zgryz krzyżowy

Wstępnej oceny zgryzu dokonuje zwykle pediatra, gdy dziecko ma już wszystkie mleczaki(czyli w wieku około 2 lat). Na pierwszą wizytę
do ortodonty zawsze można udać się kontrolnie, np. gdy dziecko będzie miało 4-5 lat. Wady zgryzu można leczyć już u kilkulatka – stosując aparaty ruchome (wyjmowane), specjalne nakładki czy ćwiczenia. Większość dzieci trafia do ortodonty, gdy ma 8-12 lat, czyli wtedy, gdy wyrastają zęby stałe. To doskonały moment na leczenie (zwłaszcza że do 12 roku życia jest refundowane)

Jak rozpoznać wadę zgryzu u dziecka?

  •  dziecko ma niesymetryczną buzię albo zbyt mocno wysuniętą lub cofniętą brodę

 

  • dziecko nie potrafi odzwyczaić się od ssania smoczka , palca, pieluszki
  • dziecko ma ciągle niedomknięte usta, problemy z mówieniem, jedzeniem czy oddychaniem
  • dziecko szybko traci mleczne zęby z powodu próchnicy albo ma między nimi zbyt duże lub zbyt małe przerwy.

b) osłabienie słuchu fizycznego (niedosłuch)

Warunkiem prawidłowego rozwoju mowy jest prawidłowy słuch fizyczny. Rodzice powinni obserwować, jak dziecko porozumiewa się w domu,
w grupie rówieśniczej, jak reaguje na dźwięki otoczenia i mowę . Jeśli coś budzi niepokój w rozwoju mowy dziecka, należy zbadać słuch fizyczny.

Jak rodzic może rozpoznać, że dziecko niedosłyszy?

  • dziecko które niedosłyszy ( lub nie słyszy), często nie odwraca głowy
    w kierunku źródła dźwięku.
  • często nie reaguje na polecenia, które są do niego kierowane.
  • wymaga wielokrotnego powtórzenia poleceń, domaga się by mówić
    do niego głośniej
  • dziecko , które ma niedosłuch, może mieć trudności z koncentracją uwagi, jego mowa może być niewyraźna.
  • przedszkolak może wolniej rozwijać się, uczyć
  • dziecko ma trudność z rozumieniem mowy, gdy w rozmowie uczestniczy więcej niż jedna osoba

c) przerost migdałka gardłowego (tzw. trzeciego migdałka)

            Migdałek gardłowy zwany też trzecim migdałkiem zbudowany jest z tkanki limfatycznej, która zawiera komórki odpornościowe (niszczą drobnoustroje atakujące organizm). Migdałek podniebienny razem z parą migdałków podniebiennych oraz innymi, mniejszymi skupiskami tkanki limfatycznej, stanowi barierę ochronną organizmu.

Przerost migdałka gardłowego jest nadmiernym rozrostem tkanki w części nosowej gardła. Powoduje wiele niekorzystnych zmian; dziecko przestaje oddychać przez nos, zaczyna oddychać przez usta, chodzi z otwartą buzią, przybierając „gapowaty” wyraz twarzy , mowa ma charakter nosowy, zdarza się, że dziecko chrapie podczas snu. U dużej grupy dzieci oprócz wyżej wymienionych objawów obserwuje się także problemy ze słuchem. Przerośnięty migdał może zatykać część trąbki słuchowej, a wtedy do ucha środkowego nie dociera powietrze i zaczyna gromadzić się w nim płyn. Często kończy się to zapaleniem ucha środkowego. Wielokrotnie dochodzi do niedosłuchu o typie przewodzeniowym. Odbiór dźwięków w tego typu przypadkach można porównać do odbierania przez osoby zdrowe dźwięków wytwarzanych przez źródła znajdujące się w pomieszczeniu obok, za ścianą. Z powodu tego, że dzieci gorzej słyszą, stają się nerwowe, często nie wykonują poleceń. Ich organizm jest mniej dotleniony, mają utrudnione oddychanie przez nos. Często w nosie zalega dużo wydzieliny śluzowej, co powoduje z kolei gorsze przewietrzanie nosa. Często oddychanie przez usta powoduje też zmiany w budowie twarzy – wadliwy zgryz lub nawet nieprawidłowy rozwój podniebienia. Niesie to za sobą konsekwencje związane z wadliwą wymową.

Jeśli zaobserwujemy, że dziecko ma trudności z oddychaniem, chrapie, ma częste infekcje uszne, wydaje nam się, że jest niegrzeczne i nas nie słucha, warto być czujnym i bacznie obserwować dziecko, a w razie wątpliwości udać się
do lekarza, najlepiej laryngologa, który zleci wykonanie badania słuchu i być może zaleci wykonanie adenotomii, czyli zabiegu usunięcia trzeciego migdałka.

d) skrócone wędzidełko

Skrócone wędzidełko powoduje brak możliwości uniesienia czubka języka
ku górze, do wałka dziąsłowego. Przy próbach unoszenia języka ku górze – czubek języka ulega silnemu przytrzymaniu przy dnie jamy ustnej, często tworząc na obrzeżu (czubku) języka „serduszkowate” wgłębienie. Skrócenie wędzidełka może powodować ograniczenie ruchów języka.

Jak rodzic może rozpoznać, że dziecko ma problem z wędzidełkiem?

  • kiedy dziecko poproszone o wysunięcie języka słabo wysuwa język lub nie jest w stanie dotknąć nosa ani brody.
  • kiedy końcówka języka ma charakterystyczny kształt przypominający serce.
    Im większe wcięcie znajduje się pośrodku czubka języka, tym bardziej skrócone jest wędzidełko.

e) zaburzenia słuchu mownego

Dziecko wymawia prawidłowo, jeśli ma prawidłowy słuch fizjologiczny, który pozwala słyszeć, odbierać określone fale dźwiękowe. Ale nie tylko słuch fizjologiczny wystarczy do prawidłowego odbioru mowy, niezmiernie istotny jest prawidłowy słuch mowny, dzięki któremu dziecko może odbierać i nadawać dźwięki mowy.

Co może zaniepokoić rodzica ?

  • dziecko nie potrafi różnicować słuchowo niektórych głosek :b-p, d-t, g-k, c-cz, t-c i innych. Gdy pokażemy dziecku dwa rysunki – kurę i górę – dziecko słysząc słowo kura, wskaże górę i odwrotnie. Być może słuch fonematyczny(mowny) malca jest zaburzony
  • dziecko zastępuje głoski dziwnie brzmiącymi dźwiękami, często nieprzyjemnymi dla ucha
  • przez długi czas zastępuje trudniejsze głoski łatwiejszymi – gdy dwulatek zamienia r na l, nie powinniśmy się niepokoić. Jednak gdy czterolatek zastępuje r głoską j , należy skorzystać z porady logopedy.
  • opuszcza sylaby w wyrazach wielosylabowych, zamienia jedną sylabę inną.
  • opuszcza głoski, zastępuje je innymi.
  • ma trudności z zapamiętywaniem wierszyków, piosenek

f) nieprawidłowe funkcjonowanie narządów mowy

Do nieprawidłowości w funkcjonowaniu narządów mowy zaliczamy: niską sprawność języka, warg, zakłóconą pracę mięśni napinających i przywodzących wiązadła głosowe, trudności koordynacji pracy wiązadeł głosowych z artykulacją nasady, nieprawidłową pracę zwierającego pierścienia gardłowego.

Niska sprawność narządów mowy jest przyczyną powstawania trudności
z artykulacją poszczególnych głosek. Dziecko ma wówczas trudności
z unoszeniem czubka języka ku górze, z poruszaniem językiem na boki,
z poruszaniem językiem wewnątrz jamy ustnej i na zewnątrz jamy ustnej, ma trudności z mięśniem okrężnym ust( nie może założyć dolnej wargi na górną
i odwrotnie, nie potrafi ułożyć warg w kółeczko itp.)

Jeśli zostanie stwierdzona niska sprawność aparatu artykulacyjnego, należy przeprowadzić cykl ćwiczeń usprawniających motorykę narządów mowy. Ćwiczenia te w znaczący sposób poprawią ruchomość poszczególnych narządów mowy i jednocześnie pozwolą dziecku na układanie narządów mowy w sposób oczekiwany dla danej głoski.

g) dysfunkcje połykowe

Rozróżniamy dwa typy połykania: niemowlęcy i poniemowlęcy (dorosły). Niemowlęcy sposób połykania polega na wsuwaniu płasko leżącego języka między zęby w momencie połykania. Język wykonuje jedynie ruchy poziome
w jamie ustnej. W miarę rozwoju dziecka oraz pojawiania się zębów mlecznych ten sposób połykania powinien zanikać, ustępując miejsca poniemowlęcemu, dorosłemu sposobowi połykania. Niemowlęcy typ połykania powinien zaniknąć do 3 roku życia. W typie połykania dorosłym podczas połykania język utrzymywany jest przy podniebieniu. Zmiana sposobu połykania świadczy
o prawidłowym rozwoju. Często jednak zdarza się, że niemowlęcy sposób połykania nie zanika, stając się jednym z licznych czynników prowadzących
do zaburzeń rozwoju mowy dziecka.

Prawidłowe połykanie powinno być przez dziecko opanowane przed wymianą zębów mlecznych na stałe. Szpara, jaka pojawia się przed wyrośnięciem zębów stałych, stanowi sygnał do ciągłego wciskania się końca języka w to miejsce; może to przyczyniać się do utrwalania nieprawidłowego połykania, a tym samym do powstawania wad artykulacyjnych.

Najczęstsze przyczyny przetrwałego niemowlęcego sposobu połykania to:

 zbyt długie karmienie pokarmami papkowatymi

  • jedzenie z pełnymi ustami
  • źle dobrany smoczek
  • zbyt długo ssany smoczek, palec, pieluszka etc.
  • niedojrzałość układu nerwowego, powodująca opóźnienie zmiany sposobu połykania.

Przetrwałe połykanie niemowlęce powoduje:

  • wady zgryzu
  • zmiany w narządzie żucia
  • nieprawidłowe ułożenie języka podczas artykulacji
  • nieprawidłową wymowę głosek t, d, n, oraz s, z, c, dz, polegającą na wsuwaniu języka między zęby (seplenienie międzyzębowe)

Po stwierdzeniu u dziecka przetrwałego nawyku połykania niemowlęcego należy rozpocząć terapię  od nauki funkcji połykania.

h) nieprawidłowe wzorce mowy

Rodzina jest podstawowym środowiskiem kształtowania się myślenia i mowy dziecka. Podczas różnych sytuacji związanych z zajęciami domowników (ubieranie, mycie, jedzenie, zabawa, itp.) dziecko ma okazję pytać o wszystko,
co jest z nimi związane. Rodzice, opiekunowie zwykle dostarczają dziecku oczekiwanych odpowiedzi. Ma to szczególne znaczenie w tzw. wieku pytań
i przekory, gdy dziecko zasypuje domowników lawiną pytań. Prawidłowo funkcjonująca rodzina wzbogaca mowę dziecka.

Nie każda rodzina stymuluje rozwój mowy dziecka. Często rodzice, dziadkowie sami przyczyniają się do powstawania wad wymowy poprzez np. naśladowanie dziecięcej wymowy ( tzw. spieszczanie ), przecenianie

możliwości dziecka, ustawiczne wytykanie i poprawianie błędów, które w tym czasie mieszczą się w granicach normy rozwojowej, próbują na siłę nauczyć dziecko wymawiać jakąś głoskę (np. chcą by trzylatek mówił głoskę r), wprowadzają głoskę zbliżoną do swoich oczekiwań, ale zdeformowaną; czasami taką deformację jest bardzo trudno usunąć.

Inną przyczyną powstawania wad wymowy jest nieprawidłowy wzorzec, jaki dają dziecku np. sami nieprawidłowo wymawiają. Dziecko naśladując wymowę dorosłego, wprowadza do swojego systemu zdeformowane głoski.

Na podstawie badań własnych i literatury przedmiotu

przygotowała logopeda Ewa Filipek